Urlop wychowawczy jest bezpłatnym uprawnieniem pracownika, które służy osobistej opiece nad dzieckiem. Mogą z niego skorzystać osoby zatrudnione na podstawie umowy o pracę, mające co najmniej 6 miesięcy stażu pracy. Łączny wymiar urlopu wynosi do 36 miesięcy, a wniosek trzeba złożyć co najmniej 21 dni przed planowanym rozpoczęciem.
Czym jest urlop wychowawczy i komu przysługuje?
Urlop wychowawczy reguluje Kodeks pracy, w szczególności art. 186. Jego celem jest zapewnienie pracownikowi czasu na osobistą opiekę nad dzieckiem. Nie należy go utożsamiać z urlopem macierzyńskim ani rodzicielskim. Jest bezpłatny, więc za czas urlopu pracownik nie otrzymuje wynagrodzenia od pracodawcy.
Prawo do urlopu przysługuje pracownikowi zatrudnionemu na podstawie umowy o pracę, który ma co najmniej 6 miesięcy stażu pracy. Do tego okresu wlicza się wcześniejsze zatrudnienie u innych pracodawców. Znaczenia nie mają przerwy między umowami ani wymiar etatu. Nie wystarczy natomiast umowa zlecenia, umowa o dzieło ani samo prowadzenie działalności gospodarczej.
Mimo braku wynagrodzenia urlop wychowawczy wlicza się do okresu zatrudnienia, od którego zależą uprawnienia pracownicze. Jeżeli pracownik nie ma innego tytułu do ubezpieczeń, w czasie urlopu może podlegać ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym i zdrowotnemu, a składki są finansowane ze środków publicznych za pośrednictwem ZUS.
Ile trwa urlop wychowawczy i na czym polega zasada 35+1?
Podstawowy wymiar urlopu wychowawczego wynosi maksymalnie 36 miesięcy łącznie dla obojga rodziców lub opiekunów. Można go wykorzystać do końca roku kalendarzowego, w którym dziecko kończy 6 lat. W przypadku dziecka posiadającego orzeczenie o niepełnosprawności lub o stopniu niepełnosprawności, jeżeli wymaga ono osobistej opieki, urlop może być wykorzystywany do ukończenia przez dziecko 18 lat.
Rodzice mogą korzystać z urlopu kolejno, naprzemiennie albo jednocześnie. Gdy przebywają na nim w tym samym czasie, łączny limit nadal wynosi 36 miesięcy. Urlop można podzielić na maksymalnie 5 części. Każda część wymaga odrębnego wniosku.
W ramach zasady 35+1 jeden miesiąc z puli 36 miesięcy jest wyłącznym prawem drugiego rodzica lub opiekuna. Oznacza to, że jeden rodzic może co do zasady wykorzystać najwyżej 35 miesięcy. Niewykorzystany przez drugiego rodzica miesiąc przepada i nie można go przenieść.
Jeden rodzic może wykorzystać pełne 36 miesięcy tylko w sytuacjach określonych w przepisach, między innymi gdy:
- drugi rodzic dziecka nie żyje;
- drugiemu rodzicowi nie przysługuje władza rodzicielska;
- drugi rodzic został pozbawiony władzy rodzicielskiej albo została ona ograniczona lub zawieszona;
- dziecko ma tylko jednego opiekuna prawnego.
Jak złożyć wniosek o urlop wychowawczy?
Wniosek składa się pracodawcy w postaci papierowej albo elektronicznej, co najmniej 21 dni przed planowanym rozpoczęciem urlopu. Jeżeli pracownik spełnia warunki i dołączy wymagane dokumenty, pracodawca musi uwzględnić wniosek. Przy złożeniu dokumentu później pracodawca nie musi rozpocząć urlopu w pierwotnie wskazanym terminie. Udziela go nie później niż z upływem 21 dni od dnia złożenia wniosku.
Wniosek można wycofać najpóźniej 7 dni przed rozpoczęciem urlopu. W trakcie urlopu pracownik może wrócić wcześniej za zgodą pracodawcy. Jeżeli pracodawca nie zgodzi się na natychmiastowy powrót, pracownik może zawiadomić go o rezygnacji z urlopu z zachowaniem 30-dniowego terminu.
Procedura wygląda następująco:
- Sprawdź, czy masz wymagany staż pracy i niewykorzystany wymiar urlopu.
- Ustal okres urlopu oraz numer wykorzystywanej części.
- Przygotuj wniosek i dokumenty dotyczące drugiego rodzica lub opiekuna.
- Złóż dokumenty pracodawcy co najmniej 21 dni przed rozpoczęciem urlopu.
- Zachowaj potwierdzenie złożenia wniosku i załączników.
Podstawowe dokumenty wymagane przy wniosku przedstawia tabela:
| Dokument | Kiedy wymagany? | Co powinien obejmować? |
|---|---|---|
| Wniosek o urlop wychowawczy | W każdym przypadku | Dane pracownika i dziecka, okres urlopu, wykorzystane części i dotychczasowy wymiar urlopu |
| Oświadczenie lub informacja o drugim rodzicu | Zwykle przy ustalaniu podziału urlopu | Informację, czy i kiedy drugi rodzic korzysta z urlopu |
| Orzeczenie o niepełnosprawności | Gdy pracownik korzysta ze szczególnego wymiaru urlopu | Kopię prawomocnego orzeczenia dotyczącego dziecka |
| Dokument potwierdzający sytuację drugiego rodzica | Gdy pracownik chce wykorzystać pełne 36 miesięcy | Na przykład akt zgonu albo prawomocne orzeczenie sądu |
Czy urlop wychowawczy chroni przed zwolnieniem?
Ochrona przed zwolnieniem rozpoczyna się od dnia złożenia wniosku o urlop, jednak nie wcześniej niż 21 dni przed rozpoczęciem korzystania z niego. Trwa do zakończenia urlopu. W tym czasie pracodawca co do zasady nie może wypowiedzieć ani rozwiązać umowy o pracę.
Ochrona nie jest bezwzględna. Rozwiązanie umowy może nastąpić między innymi w przypadku:
- ogłoszenia upadłości pracodawcy;
- likwidacji pracodawcy;
- istnienia podstaw do rozwiązania umowy bez wypowiedzenia z winy pracownika.
Po zakończeniu urlopu pracodawca powinien dopuścić pracownika do pracy na dotychczasowym stanowisku. Jeżeli nie jest to możliwe, musi zaproponować stanowisko równorzędne albo inne odpowiadające kwalifikacjom zawodowym, na warunkach nie mniej korzystnych. Stanowisko równorzędne nie musi mieć identycznej nazwy. Istotne są przede wszystkim rodzaj pracy, kwalifikacje i poziom wynagrodzenia.
Jak urlop wychowawczy wpływa na urlop wypoczynkowy?
Wpływ urlopu wychowawczego na urlop wypoczynkowy zależy przede wszystkim od tego, kiedy urlop wychowawczy się rozpoczął i czy obejmował cały rok kalendarzowy. Sam okres urlopu wychowawczego nie daje prawa do dodatkowych dni urlopu wypoczynkowego, ale nie zawsze powoduje pomniejszenie wymiaru za rok, w którym się rozpoczął.
| Sytuacja | Wpływ na urlop wypoczynkowy | Przykład |
|---|---|---|
| Urlop wychowawczy rozpoczyna się po 1 stycznia | Za ten rok co do zasady przysługuje pełny wymiar urlopu | Rozpoczęcie 2 stycznia lub później nie pomniejsza wymiaru za ten rok |
| Urlop wychowawczy trwa od 1 stycznia do 31 grudnia | Za cały rok nie powstaje prawo do urlopu wypoczynkowego | Pracownik pozostaje na urlopie przez cały rok kalendarzowy |
| Urlop wychowawczy trwa 1 stycznia, ale pracownik wraca w tym roku | Urlop wypoczynkowy ustala się proporcjonalnie do okresu pracy po powrocie | Powrót w maju oznacza naliczenie za część roku pozostałą do jego końca |
Urlop wypoczynkowy niewykorzystany przed rozpoczęciem urlopu wychowawczego można wykorzystać po powrocie do pracy. Przy konkretnym rozliczeniu warto sprawdzić daty rozpoczęcia i zakończenia obu urlopów, ponieważ nawet krótka przerwa między nimi może zmienić sposób ustalenia wymiaru.
Czy można pracować podczas urlopu wychowawczego?
Tak. Pracownik może podjąć pracę u obecnego albo innego pracodawcy, prowadzić działalność lub naukę, pod warunkiem że aktywność nie uniemożliwia osobistej opieki nad dzieckiem. Dopuszczalna może być na przykład praca w godzinach, w których opiekę przejmuje drugi rodzic, ale stała praca w pełnym wymiarze, która faktycznie wyłącza osobistą opiekę, może zostać zakwestionowana.
Jeżeli pracodawca ustali, że pracownik trwale przestał sprawować osobistą opiekę, może wezwać go do powrotu do pracy. Podjęcie pracy u innego pracodawcy należy zgłosić pracodawcy udzielającemu urlopu, szczególnie ze względu na kwestie ubezpieczeń społecznych.
Urlop wychowawczy nie zakazuje aktywności zawodowej, ale jej granicą pozostaje rzeczywista możliwość osobistej opieki nad dzieckiem.
Osoba uprawniona do urlopu może także złożyć wniosek o obniżenie wymiaru czasu pracy, nie niżej niż do połowy etatu. Pracodawca powinien taki wniosek uwzględnić. Obniżony wymiar nie zmniejsza pozostałej puli urlopu wychowawczego.
Przed złożeniem wniosku sprawdź 6-miesięczny staż, pozostały limit 36 miesięcy, nieprzenoszalny miesiąc drugiego rodzica oraz termin 21 dni. Te cztery elementy najczęściej decydują o prawidłowym zaplanowaniu urlopu i jego skutkach dla zatrudnienia oraz urlopu wypoczynkowego.
Artykuł ma charakter informacyjny i opiera się na przepisach Kodeksu pracy. W przypadku sporu z pracodawcą, nietypowej sytuacji rodzinnej lub wątpliwości dotyczących dokumentów warto skonsultować sprawę z prawnikiem prawa pracy albo Państwową Inspekcją Pracy.