Urlop rodzicielski to dobrowolne uprawnienie pracownicze, które pozwala rodzicom osobiście opiekować się dzieckiem. Przy jednym dziecku wynosi łącznie 41 tygodni, ale każdy rodzic ma własne, nieprzenoszalne 9 tygodni. Za urlop przysługuje zasiłek macierzyński, zwykle w wysokości 70% albo 81,5% podstawy wymiaru.
Czym jest urlop rodzicielski?
Urlop rodzicielski przysługuje pracownikom, czyli osobom zatrudnionym między innymi na podstawie umowy o pracę, powołania, wyboru, mianowania albo spółdzielczej umowy o pracę. Jego celem jest sprawowanie osobistej opieki nad dzieckiem. Skorzystanie z tego uprawnienia nie jest obowiązkowe.
Urlop rodzicielski jest odrębny od urlopu macierzyńskiego i ojcowskiego. Urlop macierzyński wiąże się przede wszystkim z okresem po porodzie, natomiast urlop ojcowski przysługuje wyłącznie ojcu i trwa 2 tygodnie. Urlop rodzicielski może wykorzystać zarówno matka, jak i ojciec dziecka. Prawo ojca nie zależy od tego, czy matka pracuje albo podlega ubezpieczeniu chorobowemu.
Osoba pracująca na umowie zlecenia albo prowadząca działalność gospodarczą nie korzysta z urlopu rodzicielskiego w rozumieniu Kodeksu pracy. Jeżeli jednak podlega ubezpieczeniu chorobowemu, może mieć prawo do zasiłku macierzyńskiego za okres odpowiadający urlopowi rodzicielskiemu.
Ile trwa urlop rodzicielski?
Łączny wymiar urlopu rodzicielskiego przysługuje obojgu rodzicom. Nie oznacza to, że każdy z nich otrzymuje osobną pulę 41 albo 43 tygodni. Przy jednym dziecku jeden rodzic może wykorzystać maksymalnie 32 tygodnie, a przy porodzie mnogim 34 tygodnie. Pozostałe 9 tygodni jest zarezerwowane dla drugiego rodzica.
| Liczba dzieci lub szczególna sytuacja | Łączny wymiar dla rodziców | Maksymalny wymiar dla jednego rodzica |
|---|---|---|
| Jedno dziecko | 41 tygodni | 32 tygodnie |
| Dwoje lub więcej dzieci przy jednym porodzie | 43 tygodnie | 34 tygodnie |
| Jedno dziecko z zaświadczeniem „Za życiem” | 65 tygodni | 56 tygodni |
| Poród mnogi, gdy dziecko ma zaświadczenie „Za życiem” | 67 tygodni | 58 tygodni |
Zaświadczenie „Za życiem” potwierdza ciężkie i nieodwracalne upośledzenie albo nieuleczalną chorobę zagrażającą życiu, powstałe w prenatalnym okresie rozwoju dziecka lub podczas porodu. W takim przypadku rodzicom przysługuje podwyższony wymiar urlopu.
Na czym polega nieprzenoszalne 9 tygodni?
Każdy rodzic ma wyłączne prawo do 9 tygodni urlopu rodzicielskiego. Tej części nie można przekazać drugiemu rodzicowi. Przy jednym dziecku z 41 tygodni 9 tygodni należy wyłącznie do matki, 9 tygodni wyłącznie do ojca, a pozostałe 23 tygodnie rodzice mogą podzielić między siebie.
Dziewięć tygodni dla drugiego rodzica nie jest obowiązkowym urlopem. Rodzic może z niego zrezygnować, ale wtedy ta część przepada. Przykładowo, jeżeli matka wykorzysta 32 tygodnie, ojciec może wykorzystać swoje 9 tygodni. Jeżeli tego nie zrobi, matka nie może ich przejąć.
Urlop można wykorzystać jednorazowo albo w maksymalnie pięciu częściach. Nie musi rozpoczynać się bezpośrednio po urlopie macierzyńskim. Co do zasady można z niego korzystać do końca roku kalendarzowego, w którym dziecko kończy 6 lat. Rodzice mogą także korzystać z urlopu jednocześnie, ale każdy tydzień wykorzystany w tym samym czasie przez oboje pomniejsza wspólną pulę o dwa tygodnie.
Jaki zasiłek przysługuje za urlop rodzicielski?
Za urlop rodzicielski pracownik nie otrzymuje wynagrodzenia za pracę. Przysługuje mu zasiłek macierzyński finansowany z ubezpieczenia społecznego. Jego wysokość zależy między innymi od tego, czy został złożony wniosek o uśrednioną wypłatę świadczenia.
| Wariant | Wysokość zasiłku | Warunek |
|---|---|---|
| Zasiłek za urlop rodzicielski na zasadach ogólnych | 70% podstawy wymiaru | Brak wniosku o uśrednioną wypłatę albo okres objęty wyjątkiem |
| Uśredniony zasiłek za urlop macierzyński i rodzicielski | 81,5% podstawy wymiaru | Wniosek złożony w ciągu 21 dni po porodzie |
| Nieprzenoszalne 9 tygodni drugiego rodzica | 70% podstawy wymiaru | Ta część zawsze jest wyłączona z wariantu 81,5% |
Wniosek o zasiłek w wysokości 81,5% składa ubezpieczona matka nie później niż w ciągu 21 dni po porodzie. Może złożyć go u płatnika zasiłku albo w ZUS, zależnie od sytuacji. Taki wniosek nie oznacza, że urlop rodzicielski musi rozpocząć się bezpośrednio po macierzyńskim.
Trzeba rozróżnić dwa dokumenty. Wniosek o urlop składa się pracodawcy co najmniej 21 dni przed rozpoczęciem konkretnego okresu urlopu. Wniosek o zasiłek 81,5% składa się w ciągu 21 dni po porodzie i dotyczy sposobu ustalenia wysokości świadczenia. Nieprzenoszalne 9 tygodni drugiego rodzica zawsze pozostaje płatne w wysokości 70% podstawy wymiaru.
Jak złożyć wniosek o urlop rodzicielski?
Wniosek o udzielenie urlopu rodzicielskiego składa się w formie papierowej albo elektronicznej co najmniej 21 dni przed planowanym rozpoczęciem urlopu. Termin dotyczy także wniosku o kolejną część urlopu. Pracodawca powinien uwzględnić kompletny wniosek złożony w ustawowym terminie.
We wniosku należy podać:
- imię i nazwisko pracownika,
- okres dotychczas wykorzystanego urlopu rodzicielskiego albo zasiłku za okres odpowiadający temu urlopowi,
- liczbę wykorzystanych części urlopu albo wcześniejszych wniosków o zasiłek,
- okres, na który ma zostać udzielony urlop lub jego część.
Do wniosku dołącza się co do zasady następujące dokumenty:
- odpis skrócony aktu urodzenia dziecka albo jego kopię,
- zagraniczny dokument potwierdzający urodzenie dziecka, jeżeli dziecko urodziło się za granicą,
- oświadczenie dotyczące korzystania z urlopu lub zasiłku przez drugiego rodzica,
- kopię zaświadczenia „Za życiem”, jeżeli rodzic ubiega się o podwyższony wymiar urlopu.
Nie trzeba ponownie dołączać dokumentów, które znajdują się już w aktach osobowych pracownika. Jeżeli wniosek jest kompletny i został złożony z wymaganym wyprzedzeniem, pracodawca nie może odmówić urlopu z powodu braków kadrowych ani trudności organizacyjnych.
Pracodawca może natomiast odmówić wcześniejszego rozpoczęcia urlopu, gdy wniosek złożono po terminie. Może też odmówić łączenia urlopu z pracą, jeżeli nie pozwala na to organizacja pracy albo rodzaj wykonywanych obowiązków.
Czy urlop rodzicielski można łączyć z pracą?
Tak. Pracownik może łączyć urlop rodzicielski z pracą u pracodawcy, który udzielił urlopu, w wymiarze nie większym niż połowa pełnego etatu. W takim przypadku urlop obejmuje pozostałą część etatu, a jego wymiar wydłuża się proporcjonalnie do okresu pracy.
Przykładowo, osoba pracująca na pół etatu korzysta jednocześnie z urlopu w wymiarze odpowiadającym drugiej połowie etatu. Zasiłek zostaje odpowiednio zmniejszony, ale urlop może trwać dłużej. Maksymalny łączny okres po wydłużeniu wynosi 82 tygodnie przy jednym dziecku i 86 tygodni przy porodzie mnogim. W przypadku dziecka z zaświadczeniem „Za życiem” limity wynoszą odpowiednio 130 i 134 tygodnie.
Wniosek o łączenie urlopu z pracą składa się co najmniej 21 dni przed rozpoczęciem pracy. Pracodawca powinien go uwzględnić, chyba że sprzeciwiają się temu organizacja pracy lub rodzaj wykonywanych obowiązków. W razie odmowy musi podać jej przyczynę w formie papierowej albo elektronicznej w ciągu 7 dni.
Ochrona zatrudnienia podczas urlopu
Od złożenia wniosku o urlop rodzicielski do zakończenia urlopu pracodawca co do zasady nie może przygotowywać wypowiedzenia, wypowiedzieć umowy ani rozwiązać jej bez wypowiedzenia. Jeżeli wniosek został złożony wcześniej niż 21 dni przed rozpoczęciem urlopu, szczególna ochrona rozpoczyna się 21 dni przed planowanym startem.
Ochrona nie ma charakteru absolutnego. Wyjątkiem mogą być między innymi upadłość lub likwidacja pracodawcy oraz rozwiązanie umowy bez wypowiedzenia z winy pracownika, jeżeli spełniono wymagane warunki. Ochrona nie przedłuża też automatycznie umowy zawartej na czas określony. Taka umowa może zakończyć się w terminie wskazanym w jej treści.
Po zakończeniu urlopu pracodawca powinien dopuścić pracownika do pracy na dotychczasowym stanowisku. Jeżeli nie jest to możliwe, należy zapewnić stanowisko równorzędne i warunki nie mniej korzystne od tych, które obowiązywałyby, gdyby pracownik nie korzystał z urlopu.
Sytuacje szczególne
Z urlopu rodzicielskiego mogą korzystać także pracownicy, którzy przyjęli dziecko na wychowanie jako rodzina zastępcza, z wyjątkiem rodziny zastępczej zawodowej, albo wystąpili do sądu opiekuńczego z wnioskiem o przysposobienie dziecka. Wymiar zależy między innymi od liczby przyjętych dzieci, ich wieku oraz tego, czy wcześniej wykorzystano urlop na warunkach urlopu macierzyńskiego.
W wyjątkowych sytuacjach, takich jak śmierć matki, porzucenie dziecka, niezdolność matki do samodzielnej egzystencji albo jej pobyt w szpitalu, z uprawnień związanych z opieką może korzystać ojciec lub inny członek najbliższej rodziny. Zakres uprawnienia zależy od konkretnego zdarzenia i dokumentów potwierdzających jego wystąpienie.
Planowanie urlopu rodzicielskiego w kilku krokach
Przed złożeniem dokumentów warto uporządkować kolejność działań:
- Ustalcie, ile tygodni chce wykorzystać każde z rodziców, pamiętając o osobnych 9 tygodniach.
- Sprawdźcie, czy dziecko spełnia warunki do podwyższonego wymiaru na podstawie zaświadczenia „Za życiem”.
- Zdecydujcie, czy matka chce ubiegać się o uśredniony zasiłek 81,5% i dopilnujcie terminu 21 dni po porodzie.
- Złóżcie wniosek o konkretny okres urlopu pracodawcy co najmniej 21 dni przed jego rozpoczęciem.
- Jeżeli urlop ma być łączony z pracą, złóżcie osobny wniosek z informacją o wymiarze etatu i okresie pracy.
Najważniejsze są trzy terminy i zasady: wniosek o urlop składa się co najmniej 21 dni przed jego rozpoczęciem, wniosek o zasiłek 81,5% – w ciągu 21 dni po porodzie, a 9 tygodni przypisanych wyłącznie do każdego rodzica przepada, jeśli nie zostaną wykorzystane. Przy planowaniu opieki trzeba też pamiętać, że urlop rodzicielski i urlop ojcowski są odrębnymi uprawnieniami.
Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. W indywidualnych sprawach, zwłaszcza przy łączeniu urlopu z pracą lub korzystaniu z uprawnień adopcyjnych, warto zweryfikować aktualne przepisy i dokumenty w ZUS albo u specjalisty do spraw kadr.