Wyliczanki z dzieciństwa były prawem podwórka. To one decydowały, kto zostaje berkiem, zaczyna zabawę albo odpada z gry – bez kłótni i bez pomocy dorosłych. Rytmiczne rymowanki ćwiczyły pamięć, mowę i poczucie rytmu, a ich ustne przekazywanie sprawiło, że niemal każda miała kilka zabawnych, lokalnych wersji.
Klasyczne wyliczanki z podwórka
Niektóre teksty znały całe grupy dzieci. Wypowiadało się je sylabami, wskazując kolejne osoby. Ostatnia sylaba przesądzała o wyniku losowania.
-
Ene due rabe
Ene due rabe,
zjadł Mateusz żabę,
żaba Mateusza,
w brzuchu jej się rusza. -
Entliczek, pentliczek
Entliczek, pentliczek,
czerwony stoliczek,
na kogo wypadnie,
na tego bęc! -
Raz, dwa, trzy, Baba Jaga patrzy
Raz, dwa, trzy,
Baba Jaga patrzy.
A kto się poruszy,
ten odpada z gry! -
Palec pod budkę
Palec pod budkę,
bo za minutkę
zamykam budkę.
Budka zamknięta,
nie ma klienta! -
Ele mele dudki
Ele mele dudki,
gospodarz malutki,
gospodyni jeszcze mniejsza,
ale za to robotniejsza. -
Na ulicy Reja
Na ulicy Reja
złapali złodzieja,
a ten złodziej był czarodziej
i powiedział tak:
„Czary-mary, kary koń,
a teraz mnie goń!”.
Śmieszne i trochę straszne rymowanki
Podwórkowa wyobraźnia nie znała granic. W tych wyliczankach pojawiały się duchy, baby na cmentarzu, dziwaczne zwierzęta i absurdalne zakończenia. Im bardziej zaskakujący tekst, tym większy wywoływał uśmiech.
-
Siedzi baba na cmentarzu
Siedzi baba na cmentarzu,
trzyma nogi w kałamarzu.
Przyszedł duch, babę buch,
baba fik, a duch znikł. -
Beksa-lala
Beksa-lala
pojechała do szpitala,
a w szpitalu było mokro,
wyrzucili ją za okno. -
Wpadła bomba do piwnicy
Wpadła bomba do piwnicy,
napisała na tablicy:
„S O S, głupi pies!”.
Raz, dwa, trzy –
wypadniesz ty! -
Szły pchły koło wody
Szły pchły koło wody.
Pchła pchłę pchła do wody,
a ta pchła płakała,
że ją pchła wepchała. -
Tere-fere kuku
Tere-fere kuku,
strzela baba z łuku.
Gdy zestrzeli gwiazdy z nieba,
zrobi dżemu, ile trzeba.
Raz, dwa, trzy –
wychodź ty! -
Chodzi lisek koło drogi
Chodzi lisek koło drogi,
nie ma ręki ani nogi,
ani głowy, ani pupy,
daj liskowi talerz zupy! -
Idzie rak
Idzie rak, idzie rak,
czasem naprzód, czasem wspak.
Idzie rak nieborak,
jak uszczypnie, będzie znak!
Wyliczanki do rytmu i wspólnej zabawy
Nie każda rymowanka służyła wyłącznie do wyboru uczestnika. Wiele z nich recytowano przy pokazywaniu gestów, klaskaniu, zabawie paluszkowej albo poruszaniu się w rytm słów.
-
Tu sroczka kaszkę warzyła
Tu sroczka kaszkę warzyła,
ogonek swój sparzyła.
Temu dała na miseczce,
temu dała na łyżeczce,
a temu nic nie dała
i frr… odleciała! -
Ślimak, ślimak, pokaż rogi
Ślimak, ślimak, pokaż rogi,
dam ci sera na pierogi.
Jak nie sera, to kapusty,
od kapusty będziesz tłusty! -
Spadła gruszka do fartuszka
Spadła gruszka do fartuszka,
a za gruszką dwa jabłuszka.
A śliweczka spaść nie chciała,
bo śliweczka niedojrzała. -
Idzie kominiarz po drabinie
Idzie kominiarz po drabinie,
fiku-miku już w kominie.
Hopsa-sa, hopsa-sa,
a kominiarz czapkę ma! -
Siała baba mak
Siała baba mak,
nie wiedziała jak.
A dziad wiedział,
nie powiedział,
a to było tak… -
Raz i dwa
Raz i dwa, raz i dwa,
pewna pani miała psa.
Trzy i cztery, trzy i cztery,
pies ten dziwne miał maniery.
Pięć i sześć, pięć i sześć,
wcale lodów nie chciał jeść. -
Pan Sobieski miał trzy pieski
Pan Sobieski miał trzy pieski:
czerwony, zielony, niebieski.
Raz, dwa, trzy,
po te pieski idziesz ty!
Spokojniejsze rymowanki dla najmłodszych
Łagodne teksty można recytować podczas zabawy z maluchem, przed snem albo w przedszkolu. Powtarzalny rytm ułatwia zapamiętywanie słów i wspiera rozwój mowy, szczególnie gdy wyraźnie dzielisz wyrazy na sylaby.
-
Dobranoc – pchły na noc
Dobranoc – pchły na noc,
karaluchy – pod poduchy,
a szczypawki – do sadzawki,
nietoperze – za kołnierze. -
Aniołek, fijołek
Aniołek, fijołek,
róża, bez,
konwalia, balia,
wściekły pies. -
Kto się gniewa
Kto się gniewa,
niech się gniewa,
niechaj przypnie nos do drzewa.
Niech to drzewo dotąd nosi,
aż się z nami nie przeprosi. -
Raz, dwa, trzy – wychodź ty
Raz, dwa, trzy,
wychodź ty! -
Trąf, trąf, Misia Bela
Trąf, trąf, Misia Bela,
Misia Kasia, konfacela.
Misia A, Misia Be,
Misia Kasia, konface.
Dlaczego wyliczanki wciąż wracają?
Wyliczanki przechodziły z ust do ust. Dzieci zapamiętywały je od starszego rodzeństwa, kolegów i koleżanek, a potem zmieniały pojedyncze słowa, imiona lub zakończenia. Dlatego trudno wskazać jeden, obowiązujący tekst wielu rymowanek.
Ich sens pozostaje jednak ten sam. Wyliczanka pozwala sprawiedliwie wybrać osobę do berka, rozpocząć grę albo po prostu rozruszać grupę. Przy okazji ćwiczy pamięć słuchową, rytm, artykulację i dzielenie słów na sylaby. Najmłodsze dzieci nie muszą jeszcze rozumieć zasady losowania – wystarczy, że powtarzają melodię i bawią się brzmieniem słów.
Jeśli pamiętasz inną wersję którejś z tych rymowanek, to właśnie ona może być najcenniejszym wspomnieniem. W wyliczankach nie chodziło przecież o jeden oficjalny zapis, lecz o wspólny rytm, śmiech i prostą zabawę, do której wystarczała grupa dzieci oraz odrobina wyobraźni.